Editorial mixe

Publicado en enero 19th, 2015 | por ruben

0

Putsktu’u: Ja putsk jëts ja tu’u

Por Yásnaya Aguilar Gil.

(Putsktu’u: Ja putsk jëts ja tu’u) 

Yeny jënmä’äny ëjts tëë npiky. Tsyää te’n ëjts tu’uk ää majtsk ää n’ukmatya’aky, ja njënmä’äny n’ukyaky. Ku n’ukkäjpxë’n, ku n’ukmatyääjkë’n, majtsk ëjts ja jujky’äjtë’n n’akyo’oyy, ja jujky’äjtë’n te’ep ojts tsyo’nta’aky ku ja nputsk ojts y’akpiky ta ojts nääjxjetpy y’aknëtäjy, jëts ja jujky’äjtë’n te’ep ojts jam akäts y’etjotp n’akyujy. Majtsk ja jënmä’äny, majtsk ja ää ayuujk, majtsk ja xontääjkë’n, majtsk ja jotmay.

Atom, ayuujk jä’äy, ejtp te’n n’anä’änyë’n: “jamyats ja mputsk, ke xjatyëkeyy mää ja mputsk tëë tyany”. Ejtp yë putsk y’aknëjënpity, ejtp yë putsk y’akjamyetsy. Ku ëjts ja nnan ntajotmayy, ku ëjts yuuj xpääty, ku ëjts ja n’änmëjä’än y’amutsk, ja ää ayuujk te’ep ojts ëjts jayeen n’akyujy, ja te’n jënpëtsëmp, ja te’n jajp n’ääjotp mujxp.

Ku atom ntääk nye’kxjotp ntsënä’äyë’n, ja putsk ja mëjk’äjtë’n t’akjä’tp, tu’u ja putsk wyä’äny, putsktu’u te’ep jam x’aknijkxyë’m aya’aky mää ja et näxwi’nyët te’ep ak’ejx’äjtp ku nkaxi’ijkyë’m, ku ja nween wya’kxyë’m. Ku yää njä’äjtyë’m, ku nkaxi’ijkyë’m jëts ja pustk y’akpëjkn, jëts ja putskpatu’u y’akjatyëkeeny. Ey te’n ja putsk y’akpëjkn, ka’t ja jakam tyany. Nääjxjetpy ja tyany, mää te’n jatëkoojk njënpetä’änyë’n ku ja o’ojkë’n jyä’ätt. Tu’u yë putsk, putsktu’u, putskpatu’u. Putsktu’u te’ep yää x’akjä’äjtyë’m, putsktu’u te’ep tëkäm x’akjënpijtyë’n, putsktu’u te’ep nääjxjetpy

“Ejx mtu’u” te’n ja ää ayuujk pyetsimy ku pën y’anpiky jëts jä’äy tpakexy. Ejx mtu’u, ejx. Ku ëjts ojts mäjkmäjtsk n’akapety, ojts ejts ja ntu’u n’ijxy. Jakam ijty ja tu’u nyats’ejx. “Jënpetänp ëjts, ja’y ëjts pojë’n n’ëts’ëjxpëkä’än” nëm ojts ëjts nnaywä’äny. Ka’t ëjts ojts pën xnëëjm jënë’n ëjts ja njujky’äjtë’n ijty tyëkätsä’än, jënë’n ëjts ja njënmä’äny wyejtsjënpetä’än. Ku pën tsyoony, tekatsy ja y’änmëjä’än tmëjënpity. Ku pën ja tyu’u t’ijxy, jam wään ja jënmä’äny t’aktany, jam wään ja y’änmëjä’än tyaxy.

Ojts te’n ëjts ja ntu’u npiky, ojts te’n ëjts ja ntu’u n’ijxy. Tëkatsy ja akäts ja jujky’äjtë’n t’akyo’oty: tëkatsy jëts tu’uky. Ku ëjts ojts Nëwemp njä’äty, jayeen ojts ëjts kajaa ja nween jëts ja n’ää n’akwa’kxy, jantsy tëkatsyyoo tukë’y kyaxi’iky, jemyyoo tukë’y. Aya’aky ja jotmay ojts n’änmëjä’änjotp tyëjkyë’n, aya’aky ja nputsk jatëkoojk xmëkäjpxn: “men” nëm wyä’äny. “Awejx” nëm ëjts nja’atsey. Awejxp ëjts ja nputsk jam tëkäm. Aya’aky ëjts te’n ja nputsk jatëkoojk nnëjënpity. Ku ja käjp y’aknëjënpity, ja tu’u yääjxëp nayte’n. Käjpxp yë putsk, wääp yë putsk. Käjpxp yë tu’u, wääp yë tu’u. Ja putsk jam tëkäm, ja tu’u jam jakam. Wääp tu’uk, wääp jatu’uk.

“Ejx jäw” te’n ja jä’äy y’anä’äny ku pën mää nyijkxy. Ejxp jä’wëp ëjts te’n ojts ntsoony ku ja tu’u ojts jakam npiky. Tsyäm ëjts kë’m nnay’amtey: ¿tëë ejts te’n n’ijxy njäwa? ¿Tëë ëjts jatu’uk et näxwyi’nyët n’ijxya? ¿Tëë ëjts jatu’uk jotmay ok jotkujk’äjtë’n njäwa? Aya’aky ëjts kë’m nnay’atsoojënpity. May yë tu’u xem yäm kyaxi’iky ku n’anä’äjk’äjtë’n, may ja tu’u y’akjëpiky jëts te’n ja jujky’äjtë’n y’ak’ejx’aty. Ku ijty jekyëp ja mëjä’äy, kuwän ja’ nayte’n tsyoont, nëjkxtëp japye’kxyjoojty, ëtsmëtuntëp, ejxtëp jäwëp ja’ nayte’n. Tsyäm wenktsoo ja tu’u y’ak’ejxn, timy jakam tsyäm nnijkxyë’n.

“Tiyäjtë’n, kutujkë’n jëts tityu’unë’n”, te’n ëjts nnan ejtp xtukjamyetsy ku ëjts mää nnijkxy, ku ëjts mää njëtity. “Ke xjatyëkey” te’n wyä’äny “te’n tëkëëk ja’ ey’äjtë’n nyawyä’kxy”. Te’nëk ëjts te’n npanëjkxt jëts nimääëk ëjts ja’ ntu’u kya’atukt. Tysäm, ku ëjts te’n ja nnë’ë ntu’u njëpiky jëts tëkäm njënpejtn, njamyejtspy ëjts ja’ nnan y’ää

Tiyääjtë’n: jëts ka’t ëjts ja’ njënmä’äny n’aktetst, n’akmä’ätt.

Kutujkë’n: jëts ëjts kë’m n’ixyët pën ka’pxy ey ëjts ja njënmä’äny npëta’aky.

Tityu’unë’n: jëts ëjts kë’m ja’ njënmä’äny nwejts’eyët pën jaa ëjts tëë n’akmä’äty.

Te’n ëjts ja’ nnan ää ayuujk tyäky jëts te’n ëjts ja’a n’änmëjä’änjetpy n’aktany.Tëkëëk ja tu’u ja jënmä’äny npiky ku ëjts ojts ntsoony, tëkëëk ja tu’u npiky ku tsyäm jatëkoojk tëkäm ja nputsk nnëjënpity. Tso’np ëjts, jënpejtp ëjts. Nmëmëteepy ëjts ja nputsk, nnëjënpijtpy ëjts ja nkäjp, jëts jä’ätänp näjty ja xëë ku ëjts jatëkoojk nnääjxtëkët, tam ja nputsk ojts nyääjxtëk ku ëjts ojts nkaxi’iky.

Tomado de la revista Tierra Adentro.

Tags: , , , , , , , , , , , , , , ,


Acerca del autor



Comentarios cerrados

Ir arriba ↑